Literatura wolnomularska

W 1721 roku nowoobrany wielki mistrz Wielkiej Loży Anglii, książę Montagu, oraz Wielka Loża „znalazłszy poważne błędy” we wszystkich dostępnych im kopiach „starych gotyckich Konstytucji” (the old Gothic Constitutions) zwrócili się do Jamesa Andersona, pastora prezbiteriańskiego kościoła Szkocji, aby ,,przyjrzeć się krytycznie, poprawić i zebrać sposobem nowym i lepszym Historię, Obowiązki i Przepisy tego starodawnego Bractwa”.  „Konstytucje Wolnych Mularzy” zostały opublikowane 28 lutego 1723 roku.

Ponieważ “Konstytucje” miały wyczerpane nakłady, pojawiły się wydawnictwa bardziej dostępne (i tańsze); takim przykładem był “Kieszonkowy przewodnik”. Tu przedstawiamy jego oryginalne fragmenty, pomijając teksty zawarte w w/w “Konstytucjach”. Omówienie i historię wydań “kieszonkowych przewodników” mamy tutaj

Gdy masoneria zdobyła pewną popularność, pojawiły się dziełka chcące ją zochydzić, a przede wszystkim zaspokoić ciekawość gawiedzi, drukując ujawnienia, mniej lub więcej prawdziwe, tajemnic Bractwa. Czymś takim jest “Wielka tajemnica wolnomularzy odkryta”

Ahiman Rezon to księga konstytucyjna i zbiór zasad napisany przez Laurence’a Dermotta w 1756 roku dla „Starożytnej Wielkiej Loży Anglii” , założonej w 1751 roku. Stanowiła ona alternatywę dla konstytucji „Nowoczesnych” (Andersona)

Nie trzeba było zbyt długo czekać, by masoneria spotkała się ze sprzeciwem ze strony Kościoła katolickiego. Papież Klemens XII wydał bullę (edykt), zwany “In eminenti apostolatus”, zakazującą wiernym uczestniczenia w masonerii. Zakaz obowiązuje do dziś, przypominany wielokrotnie przez jego następców.

W 1769 roku Wellins Calcott, autor Myśli moralnych i boskich wydał “Otwartą rozprawę o zasadach i praktykach Dawnego i Czcigodnego Towarzystwa Wolnych i Uznanych Masonów“. Praca ta miała zachęcić do przyłączenia się do tej społeczności. Przedrukowana w 1847 roku przez Dr. George Olivera, który uznał ją za “klejnot swego czasu”, w którym został napisany.
[przetłumaczono fragment Rozprawy]

Autor wydanych w 1772 roku “Ilustracji masonerii” William Preston opracował skomplikowany system wykładów masońskich, praktykowany we współpracy z Lożą Starożytności, której był kiedyś Cz.·.Mistrzem. Po jego śmierci są one kontynuowane jako tzw. wykłady prestoniańskie .
[przetłumaczona cz.1 wydania 9]

William James Hutchinson był angielskim znawcą antyku, topografem i oczywiście – masonem. Dzięki swojej książce “Duch masonerii” (1775) zyskał miano „ojca symboliki masońskiej”. Książka uzyskała aprobatę Wielkiej Loży Anglii i za jego życia doczekała się dziewięciu wydań.
[w tłumaczeniu pominięto dodatek]

Pod koniec XVIII wieku powstała masoneria kobieca, głównie na kontynencie europejskim, obecna była także w Polsce. Jej obrzęd jest opisany w “Wolnomularstwie dla dam” [tutaj 1° i 2°]

Gotthold Ephraim Lessing – niemiecki estetyk, dramaturg, teoretyk literacki epoki oświecenia, był wolnomularzem, i idee wolnomularskie przedstawił w formie dialogu, w którym uczestniczą tytułowi Ernst i Falk, profan zainteresowany masonerią i mason, który mu ją przedstawia.

Johann Gottlieb Fichte, filozof, który zapoczątkował nurt filozofii zwany niemieckim idealizmem, w 1801 roku wydal  Filozofię masonerii, w modnej w tamtych czasach formie listów do fikcyjnej postaci Konstanta.

Powszechnym zwyczajem było drukowanie broszurek z przemowami przy różnych wolnomularskich okazjach. Tutaj mamy “Mowę” wygłoszoną przy ustanowieniu nowej loży w Niemczech.

“Czarodziejski flet”, z librettem Emanuela Schikanedera i muzyką Wolfganga Amadeusa Mozarta ma niewątpliwe wątki wolnomularskie [patrz esej Ludwika Hassa]. Niestety poetycki przekład Wojciecha Bogusławskiego, poza fragmentami, zaginął.

To z kolei jest dyskusja w Polsce, pomiędzy wolnomularzem a profanem, wydana jako Missya Lożowego Apostoła, przedstawiajaca argumenty za i przeciw masonerii.

Ale większość polskich publikacji tego okresu to zapisy przemów przy różnych okazjach, jak Mowa miana przy otwarciu Loży w Krakowie wygłoszona przez Byłego Cz.Mistrza, lub też wspominająca zmarłych Mowa przy obchodzie pamiątki zeszłych Braci Loży Swiątynia Izys

Ksiądz Barruel napisał obszerne dzieło, przeciwstawiające się myśli oświeceniowej, którą osądza jako ideologię przeciwko monarchiom i Kościołowi. Nie zabrakło tam rozdziału o masonerii.

Pierwsza encyklopedia masońska „Freimaurer Lexicon” (1818) była dziełem berlińskiego księgarza Johanna Ch. Gadicke. Mimo że materiały w niej zawarte były powszechnie dostępne, za jej wydrukowanie został wykluczony z masonerii.
[w tłumaczeniu zachowano kolejność haseł wg oryginału niemieckiego]

“Powszechna historia wolnomularstwa” autorstwa Clavela jest jednym z pierwszych dzieł opisujących rozwój masonerii, w znacznej mierze opisującej działania w Europie, przede wszystkim we Francji. W tym przekładzie pominięto wstęp, zbyt znacząco przedstawiający rytuały, oraz część drugą, która opisuje starożytne misteria.

W 1847 roku powstała w Anglii “Polska Loża Narodowa” (obecnie Nr534); jej historię opisuje wydawnictwo z 1937 roku.

Dr. George Oliver, anglikański diakon i doktor teologii, dał masonerii wiele znaczących dzieł i kolejną encyklopedię: “Słownik symbolicznej masonerii“(1853), ograniczający się do wyjaśniania pojęć, definicji i postaci znaczących dla wolnomularstwa.
[w tłumaczeniu zachowano kolejność haseł wg oryginału angielskiego]

“Historia ogólna, cyklopedia, i słownik wolnomularstwa” Roberta Macoya wydana w 1870 roku miała być pełniejszym zestawieniem wiedzy masońskiej niż leksykony Mackeya i Olivera. Zawiera także rozdział historii wolnomularstwa. Układ haseł wg wersji angielskiej. Wersja oryginalna General History, Cyclopedia and Dictionary of Freemasonry

Albert Gallatin Mackey był doktorem medycyny, drugą połowę życia poświęcił wyłącznie pisaniu o masonerii. Najbardziej znane jego dzieło to wydana w 1873 roku Encyklopedia Masonerii. Tutaj chcemy przedstawić fragmenty “Podręcznika masońskiego prawodawstwa”, dot. landmarków, czyli niezmiennych zasad wolnomularskich, oraz procedury przyjęcia do masonerii, obowiązujące w XIX wieku, ale na podstawie których działa współczesne wolnomularstwo regularne.

Ważną dla wolnomularstwa jest jej symbolika. Dzieło A. G. Mackey’a “Symbolika wolnomularstwa” jest jej poświecone. Tutaj zamieszczamy niektóre rozdziały, pomijając omawiające Misteria starożytne oraz tematy specyficzne tylko dla masonerii anglosaskiej. Dr Mackey był jednym z najpłodniejszych autorów XIX wiecznej masonerii, jego prace jeszcze wielokrotnie zawitają na naszej witrynie.

Oto najpełniejsze dzieło A.G. Mackeya, najbardziej znana “Encyklopedia wolnomularstwa” Prezentujemy hasła na literę “A” [kolejność wg tłumaczenia na polski] , dalsze w przygotowaniu. W wersji oryginalnej Encyclopedia Of Freemasonry (A-L) vol. 1 oraz Encyclopedia Of Freemasonry (M-Z) vol.2

Inna wydana w tym czasie “Kenninga cyklopedia” Na razie hasła na literę “A” [kolejność wg oryginału] , dalsze w przygotowaniu. Wersja oryginalna tutaj

Jeszcze jedna encyklopedia: Kennetha Mackenziego – Cyklopedia [tylko litera A]. Wersja oryginalna tutaj

Symbolika wolnomularska zawiera w sobie także symbolikę liczb i kształtów geometrycznych. “Pitagorejski trójkąt” Olivera przedstawia ich znaczenie [tutaj przedstawiamy fragment książki]

Gwiazda płomienista – symbol wolnomularski, interpretowana w sposób symboliczny przez Wiliama Greena; w rok później w wydaniu drugim, dodał objaśnienie Kabały

“Mistyczna więź” Mackeya składa się z 3 części, część środkowa jest właśnie poświęcona zdarzeniom, będących przykładem “więzi”, jaka łączy masonów i jak może być ona pomocna w nieszczęśliwych przypadkach

“Moralność i Dogmat” jest zbiorem przemyśleń nad tzw. wyższymi stopniami wchodzącymi w skład Rytu Szkockiego Dawnego i Uznanego, napisanym przez Alberta Pike’a. Tutaj przedstawiamy interpretacje stopni “4°-14° i 15°-18°

“Skrócone wydanie historii Dawnego i Uznanego Rytu Szkockiego” przedstawia dzieje powstania stopni wyższych niż trzy wolnomularskie Masonerii Błękitnej. Ryt obejmuje stopnie od czwartego od trzydziestego trzeciego.

Rozdział z “Powszechnej Historii Wolnomularstwa” Emmanuela Rebolda dotyczący Rytu Szkockiego Dawnego Uznanego podchodzi krytycznie do oficjalnie przedstawianych początków tego Rytu, np. w w/w Historii Shermana.

Przedstawiamy tu ilustracje emblematów Rytu Szkockiego Dawnego i Uznanego. Komentarze nie zawierają pełnego opisu z oryginału, zawierającego także opis stroju w danym stopniu. Dodano krótkie wpisy dotyczące znaczenia stopnia.

Tutaj zaś przedstawiamy powstały ponad 50 lat później “komentarz” do emblematów przedstawionego powyżej dzieła Lotha, wyjaśniajacy symbolikę stopni wyższych oraz pokrótce historię ich powstania.

Nie będziemy przedstawiać tu opisanego dzieła Leo Texila, oszusta i wiarołomcy, ale ryciny narysowane przez P. Mejanela i wygrawerowane przez F. Pannemakera warte są pokazania. Merytorycznie są to wyssane z palca bajki, m.in. teatralnie zilustrowane stopnie wyższe i podane nieprawdziwe, w tych zakłamanych “Misteriach”, fakty.

Oswald Wirth, szwajcarski okultysta, był twórcą odmiany Tarota, ale był także wolnomularzem Wielkiego Wschodu, i napisał pod koniec XIX wieku m. in. “Księgę Ucznia“, której fragment chcemy przedstawić.

Jednym z najważniejszych symboli wolnomularstwa jest Świątynia Salomona“, o niej mówią teksty, które tutaj załączamy.

W języku polskim w XVIII i XIX wieku nie ukazało się żadne oryginalne dzieło wolnomularskie, nie licząc konstytucji (patrz odnośniki w  Historii Wolnomularstwa Polskiego), wydań okolicznościowych i poezji, dopiero w XX wieku odnaleziono rękopis zatytułowany “Rys historyczno-chronologiczny Towarzystwa Wolnego Mularstwa w Polsce”, napisany przez Wielkiego Archiwistę Wielkiego Wschodu Polskiego Walentego Wilkoszewskiego w 1818 roku.

Z projektem Konstytucji wolnomularskiej wystąpił pisarz oświeceniowy, a jednocześnie mason, Julian Ursyn Niemcewicz. Wraz z obszernym opisem “wolnego mularstwa” mamy po nim rękopis “O wolnem mularstwie w Polszcze“, prawdopodobnie z 1819 roku, który drukiem wydano w 1930, z obszernym opracowaniem, w ramach serii wydawniczej “Prac historyczno-literackich”

W owym czasie popularne było śpiewanie, szczególnie na agapach [masońskich biesiadach]. Tu zbiór “Pieśni wolnomularskich”, a ich kompozytorami często byli muzycy -masoni.

Charakterystyczne dla Polski były opracowania księży katolickich. Pomijając oczywisty komentarz ideologiczny, jeśli pisane rzetelnie, dają opis wolnomularstwa i jego historii. Tutaj zamieszczamy fragment 2. wydania napisanej przez ks. Stanisława Załęskiego książki “O masonii w Polsce“, napisanej w 1899 roku, poświęcony historii naszej masonerii.

Ks. Stanisław Załęski miał także ambicję przedstawić szerzej masonerię swych czasów. “Masonia, jej statystyka i działalność” . Przytacza dane pochodzące z wielu krajów całego świata, a także opisuje rzekome rytuały wyższych stopni, prawdopodobnie korzystając z “Misterium” Taxila.

Mimo że we Francji nie było problemu z publikacjami masońskimi, znowu sięgniemy po opracowanie archiwum loży w Dijon, przez księdza katolickiego, oczywiście z odpowiednim ideologicznym podsumowaniem.

Powieść “Wędrowny czeladnik” M-me George Sand nawiązuje do historii średniowiecznych cechów we Francji, zwanych “Compagnenage” i obyczajów w nich panujących.

O wolnomularstwie wspomniał Ignacy Chodźko w “Obrazach litewskich”, w rozdziale “Wolno-mularstwo na Litwie”, przytaczając również “List Rabina Lizbońskiego do Rabina Brzeskiego”, a w komentarzu do niego pisząc dalej o Loży Gorliwego Litwina.

W swoich studiach historycznych Władysław Smoleński umieścił rozdział “Wolne mularstwo”, gdzie podał historię wolnomularstwa w Polsce, pisał o jej przeciwnikach, ale też wspomniał o specyficznej “ochronie” masonerii przez ówczesnych hierarchów Kościoła.

“Klucz Mistrza” – jest to jeszcze jedno przedstawienie zasad Sztuki wolnomularskiej, opisanych już wcześniej. Zawiera fragmenty pisane szyfrem [?] oraz listę lóż angielskich do końca XIX wieku.

Kto zapoznał się z w/w dziełami o historii naszej masonerii może być także ciekawy zapoznać się z zewnętrznym punktem widzenia. Z publikacji “Wolnomularstwo w Rosji i Polsce” Ernsta Friedrichsa przytaczamy część dotyczącą wolnomularstwa w Polsce.
Również z “Historii masonerii” J.G. Findla przytaczamy kompilacje z jej 3 tomów dotyczące Polski.

W przedstawionych tutaj wydawnictwach mało mamy reprezentacji grafiki masońskiej. Nadrabiamy to prezentując odznaki przynależności do lóż niemieckich w XIX wieku.

Ekslibrisy znajdowały się w książkach wielu masońskich bibliotek i zbiorów prywatnych. Winward Prescott przedstawił w “Masonic Bookplates” niewielką część swego zbioru.

A.E.Waite pisał teksty na tematy masońskie, ezoteryczne, dotyczące magii, Kabały i alchemii; jest także twórcą rozszerzonej wersji tarota. Najpełniejszym jego dziełem wolnomularskim jest wydana w XX wieku “Nowa Encyklopedia Wolnomularstwa”, składająca się z obszernych artykułów. [kolejność haseł wg oryginału angielskiego]. Omówienie krytyczne dał prof. Andrzej Nowicki

“Masoneria spekulatywna” poświęcona jest jej misji moralnej oraz symbolicznym przedstawieniu jednego z najważniejszych jej symboli .- węgielnicy. Przedstawiamy 1. część dzieła, pozostałe mówią o historii wolnomularstwa i jego landmarkach, co jest obszerniej już przedstawione w naszych poszczególnych wydaniach.

“Budowniczowie” J.F.Newtona składają się z 3 części . Pierwsza część, którą tu przedstawiamy, ma przybliżyć masonerię jako duchową spadkobierczynię Misteriów egipskich, greckich oraz domniemanych średniowiecznych budowniczych średniowiecznych katedr.

“Symboliczna masoneria” H.L.Haywooda przedstawia symbolikę stopni wolnomularstwa [tu przedstawiamy tylko stopień Ucznia]

“Symbolika trzech stopni ” Olivera D. Street jest kolejnym wydawnictwem w ramach amerykańskiej “Małej Biblioteki Masońskiej”. Również ograniczamy się do symboliki I stopnia.

“Współczesna masoneria” to w miarę świeże (tylko sprzed 100 lat!) przedstawienie historii masonerii, głównie angielskiej, ale także, w skrócie, europejskiej i amerykańskiej.

Przedstawiamy tu fragment pracy “Kraje obce”, której autorem jest Carl H. Claudy, i jest jeszcze jedną interpretacją tematu symboliki wolnomularskiej.

W encyklopediach wolnomularskich mamy przytoczonych zaledwie kilka nazwisk polskich, ale prawie zawsze jest w nich opis dotyczący Tadeusza Grabianki, znaczącej postaci w pobocznych nurtach masonerii we Francji i Rosji. “Król Nowego Izraela” jest właśnie o nim.

W okresie międzywojennym najwięcej o masonerii pisał Stanisław Małachowski-Łempicki, jego “Wykaz polskich lóż[…]” podaje nam także nowy, krótki “Zarys historji Wolnomularstwa Polskiego“

Stanisław Małachowski-Łempicki wydał wiele książek dotyczących historii masonerii w poszczególnych rejonach Polski: “Dzieje wolnego mularstwa w Krakowie“, “Wolnomularstwo w Księstwie Warszawskim”, “Wolne mularstwo w lubelszczyźnie“, “Kaliskie loże wolnomularskie”, “Wolnomularstwo na ziemiach dawnego W.Ks.Litewskiego”, a także o szerszym zakresie: “Wolnomularze Europy i Ameryki“. Pisał także artykuły do wielu czasopism naukowych i popularnych oraz książki dotyczące historii masonerii: “Wolnomularstwo polskie za Stanisława Augusta 1763-1784”, “Wolter jako wolnomularz”, “Raporty szpiega Macrotta…“, “Strącone korony”, “Wolnomularstwo polskie a muzyka”

Niewiele jest w języku polskim powieści mających wątek masoński. “Tajemnica masońskiego zegara” panny M.H. Szpyrkówny też masonów nie pokazuje, za to ujawnia złowrogą pułapkę przez nich zastawioną na usiłujących poznać ich tajemnice.

Filozofię wolnomularstwa w warstwie jego symboliki przybliża nam Karol Serini – profesor na Wydziale Teologii Ewangelickiej Uniwersytetu Warszawskiego i wolnomularz, który napisał “Symbol w wolnomularstwie“

Lata trzydzieste XX wieku to czarny okres masonerii w Europie. W państwach faszystowskich i na terenach przez nie okupowanych masoneria była zakazana, a masoni prześladowani. Ideologiczne podstawy nazistowskich prześladowań przedstawia “Masoneria” Dietera Schwartza

Wydana w 1946 roku “Symbolika masońska” Jules Bouchera wprowadza nas w XX-wieczne interpretacje wolnomularstwa, licznie reprezentowane przez autorów francuskich. Tutaj przedstawiamy rozdział I tego wydania

W czasach nam współczesnych wydano po polsku całkiem sporo książek (patrz odnośnik na początku artykułu), lecz ze względu na prawa autorskie nie możemy ich udostępniać bez zezwolenia. Nasz Brat prof. Tadeusz Cegielski udostępnia publicznie swoją pracę popularno-naukową “Sekrety masonów“, która jest wspaniałym wprowadzeniem dla osób pragnących zapoznać się z wolnomularstwem. Obecnie ukazało się drugie wydanie, zmienione, dostępne w ksiegarniach.

ORDO EX CHAO – „Ład z Chaosu”, to naukowa książka prof. Tadeusza Cegielskiego,
w której autor interpretuje teksty siedemnastowiecznych
Różokrzyżowców, a także przedstawia wiele faktów z historii wolnomularstwa.

Pod wspólnym tytułem “Polskie tradycje ezoteryczne 1890-1939” wydano tom III “Masoneria”. Autorzy, Monika Rzeczycka i Tadeusz Cegielski zaproponowali nowatorskie ujęcie wolnomularstwa w kontekście badań nad ezoteryzmem zachodnim. Materiały źródłowe o masonerii zawarto w tomie IV, z redakcją Tadeusza Cegielskiego.

Wielkie Loże Litwy i Polski współpracują ze sobą, a historię wolnomularstwa w czasach Rzeczpospolitej Obojga Narodów traktują jako wspólną. Wydane przez Litwinów dzieło Tadeusza Cegielskiego przedstawione jest w trzech językach. Wcześniej było drukowane w “WIEKU OŚWIECENIA 35/2019”

Czasopismo “Ars Regia” ukazywało się w latach 1992-2013, miało 20 wydań, i było jednym z najbardziej cenionych pism dotyczącym wolnomularstwa. Redaktorem naczelnym był nasz Brat prof. Tadeusz Cegielski. Zamieszczamy spis artykułów oraz poszczególne wydania: 1, 2, 3, 4-5, 6, 7, 8, 9-10, 11-12, 13-14, 15-16, 17, 18, 19, 20. W 2025 roku wydawnictwo FOSFOROS wydało numer specjalny “Ars Regii”.